Αρχαιολογικός χώρος Γόρτυνας

Ιστορία

Προϊστορική & Μινωική εποχή (~3000–1450 π.Χ.): Κατοίκηση στην ακρόπολη από ~3000 π.Χ. Μινωική έπαυλη στην κατωφέρεια (Kania) δατολογείται ~1700–1450 π.Χ. Στη Μινωική περίοδο διατηρούσε στενές εμπορικές σχέσεις με τη Φαιστό.

Δωρική & Αρχαϊκή περίοδος (1100–500 π.Χ.): Με την Δωρική καθοδο η Γόρτυνα εκφράστηκε και οχυρώθηκε η ακρόπολη (10ος–6ος αι. π.Χ.). Τον 7ο αι. π.Χ. ιδρύεται ο Ναός του Πύθιου Απόλλωνα, το σημαντικότερο θρησκευτικό μνημείο της πόλης εκείνη την εποχή.

Κλασική & Ελληνιστική περίοδος (5ος–2ος αι. π.Χ.): ~450 π.Χ. χαράσσεται ο Νόμος. Τον 3ο αι. π.Χ. η Γόρτυνα υπερισχύει τη Φαιστό, παίρνει τον έλεγχο της Μεσαράς και αποκτά λιμάνι στην Λεβήνα (σήμερα Λέντας).

Ρωμαϊκή κατάκτηση (67 π.Χ. – 395 μ.Χ.): Με τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Κρήτης (67 π.Χ.) η Γόρτυνα εκλέχθηκε πρωτεύουσα (καπιτάλ) της διπλής επαρχίας Κρήτης και Κυρηναϊκής. Ανοικοδομήθηκε με αγορές, θέρμες, ναούς, αμφιθέατρο και το μεγαλοπρεπές Πραιτώριο όπου εδρεύει ο ρωμαίος ανθύπατος.

Χριστιανική & Βυζαντινή περίοδος (4ος–7ος αι. μ.Χ.): Ο Απόστολος Τίτος χριστιανίζει την Κρήτη από την Γόρτυνα. Ο ισχυρός σεισμός του 670 μ.Χ. καταστρέφει την εκκλησία του Αγίου Τίτου.

Αραβική κατάκτηση (828 μ.Χ.): Οι Αραβες από την Ιβηρική κατακτώνουν την Κρήτη και καταστρέφουν οριστικά την Γόρτυνα. Η πόλη δεν ξανακτιστήκε ποτέ. Το χωριό Αγίων Δέκα δίπλα τιμά τους δέκα χριστιανούς μάρτυρες που θανατώθηκαν στη Γόρτυνα επί Διοκλητιανού, διατηρεί την ονομασία της.

Ο Νόμος της Γόρτυνας

Ανάμεσα στα σπουδαιότερα ευρήματα που έχει χαρίσει ποτέ η ελληνική γη στην παγκόσμια ιστορία του δικαίου ξεχωρίζει ο Νόμος της Γόρτυνας — ο αρχαιότερος και πληρέστερος νομικός κώδικας της Ευρώπης. Χαραγμένος γύρω στο 450 π.Χ. σε δωρική διάλεκτο, αποτελεί ανεκτίμητο τεκμήριο για τη λειτουργία μιας ελληνικής πόλης-κράτους στην κλασική εποχή.

Ανακάλυψη

Το 1884 οι αρχαιολόγοι Federico Halbherr και Επαμεινώνδας Ξανθουδίδης εντόπισαν την επιγραφή χτισμένη στους τοίχους ενός νερόμυλου κοντά στο ρέμα Μητροπολιανό. Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι οι λίθοι ανήκαν στο βόρειο τοίχο του Ρωμαϊκού Ωδείου, όπου ο νόμος είχε αρχικά εγκατασταθεί σε κυκλική ενσωμάτωση για δημόσια ανάγνωση. Σήμερα βρίσκεται in situ, προστατευμένος από στέγαστρο, και αποτελεί το κεντρικό θέαμα της επίσκεψης.

Γραφή και Μορφή

Ο κώδικας εκτείνεται σε 12 στήλες κειμένου σε λίθινες πλάκες, συνολικά περίπου 600 στίχων. Η γραφή ακολουθεί το βουστροφηδόν σύστημα — κάθε γραμμή διαβάζεται εναλλάξ από αριστερά προς τα δεξιά και από δεξιά προς τα αριστερά, όπως ένα βόδι οργώνει χωράφι. Αυτός ο αρχαϊκός τρόπος γραφής ήταν ακόμα σε χρήση στη Γόρτυνα τον 5ο αιώνα π.Χ., την εποχή που αλλού στον ελληνόφωνο κόσμο είχε ήδη εδραιωθεί η αριστερόστροφη κατεύθυνση.

Περιεχόμενο

Ο νόμος ρυθμίζει αποκλειστικά ιδιωτικό αστικό δίκαιο — δεν πρόκειται για συνταγματικό κείμενο αλλά για πρακτικό εγχειρίδιο επίλυσης αστικών διαφορών. Καλύπτει:

• Οικογενειακό δίκαιο: γάμος, διαζύγιο, γονικές υποχρεώσεις
• Κληρονομικό δίκαιο: μοιρασιά περιουσίας, δικαιώματα επικλήρων (κληρονόμων χωρίς αδέρφια)
• Δίκαιο ιδιοκτησίας: αγοραπωλησίες, υποθήκες, σύνορα κτημάτων
• Κοινωνικό δίκαιο: νομική θέση ελεύθερων πολιτών, δούλων (woikeis) και ενδιάμεσων κατηγοριών (apetairoi)
• Ποινικό δίκαιο: πρόστιμα για σωματική βία, αποπλάνηση, βιασμό

Ιδιαίτερα αξιοσημείωτα είναι τα άρθρα που ρυθμίζουν τα δικαιώματα των γυναικών: η σύζυγος διατηρεί σε διαζύγιο την προσωπική της περιουσία και μέρος από τα παιδιά, ενώ η επίκληρος έχει δικαίωμα επιλογής συζύγου υπό όρους — στοιχεία που καταδεικνύουν μια έννομη τάξη πολύ πιο εξελιγμένη από αυτήν που υποθέτουμε για την εποχή.

Σημασία

Ο Νόμος της Γόρτυνας δεν είναι απλώς η αρχαιότερη σωζόμενη νομοθεσία στον ελληνικό κόσμο· είναι το πληρέστερο παράδειγμα αρχαίας ελληνικής νομικής σκέψης που γνωρίζουμε. Μελετάται διεθνώς από νομικούς, ιστορικούς και γλωσσολόγους, ενώ αποτελεί το πιο δημοφιλές αντικείμενο επιστημονικής έρευνας για ολόκληρη την Κρήτη.

Κύρια Μνημεία

Το αρχαιολογικό πεδίο της Γόρτυνας περιλαμβάνει μνημεία πολλών εποχών, με τα σημαντικότερα να ανήκουν στη ρωμαϊκή περίοδο.

Ρωμαϊκό Ωδείο (1ος αι.μ.Χ.)

Το πιο επιβλητικό μνημείο του χώρου και το σημαντικότερο αρχαίο ωδείο της Κρήτης. Σωζόμενο σε καλή κατάσταση, χωρούσε περίπου 600–1.000 θεατές. Στον βόρειο τοίχο του είναι ενσωματωμένη η επιγραφή του Νόμου της Γόρτυνας, εκεί όπου μπορείτε να την διβάσετε in situ σήμερα.

Πραιτώριο (2ος αι.μ.Χ.)

Η επίσημη έδρα του ρωμαίου διοικητή της επαρχίας Κρήτης και Κυρηναϊκής. Πρόκειται για εκτεταμένο συγκρότημα με στοές, λουτρό, περίστυλη αυλή και ναό προς τιμήν των θεοποιημένων Αυγούστων. Τμήματά του παραμένουν ερειπωμένα αλλά αναγνωρίσιμα από την περιοχή.

Ναός Πύθιου Απόλλωνα (7ος αι. π.Χ.)

Ο σημαντικότερος προχριστιανικός ναός της Γόρτυνας, αφιερωμένος στον προστάτη της πόλης. Χρησιμοποιήθηκε ακόμη και στην πρώιμη χριστιανική περίοδο, πριν αντικατασταθεί από χριστιανική εκκλησία. Σώζεται σε ικανοποιητική κατάσταση και βρίσκεται στην κεντρική ζώνη του χώρου.

Ιερό Αιγυπτιακών Θεών (1ος–2ος αι.μ.Χ.)

Το μοναδικό αρχαίο ιερό στην Κρήτη αφιερωμένο σε αιγυπτιακές θεότητες — την Ισις και τον Σέραπι. Αποτελεί σγουρή απόδειξη της πολιτιστικής διασύνδεσης της Γόρτυνας με την Αιγυπτο και την Ανατολή. Σώζονται τμήματα τοιχογραφίας και αρχιτεκτονικά στοιχεία.

Ακρόπολη και Μινωική Έπαυλη

Στην κορυφή του λόφου σώζεται η αρχαία ακρόπολη, προσιτό με βυζαντινά και ρωμαϊκά τείχη πάνω σε μινωικές και δωρικές κατασκευές. Επίσης, στη βασιλική του αρχαιολογικού χώρου βρίσκεται η Μινωική Έπαυλη της Κανία (1700–1450 π.Χ.) — τεκμήριο της μινωικής παρουσίας στην Πεδιάδα της Μεσαράς, με οικοδομικά κατάλοιπα σε επαφή με αυτά της Φαιστού.

Ρωμαϊκές Θερμές

Μεγάλες δημόσιες θερμές της ρωμαϊκής περιόδου, με τεράστια λουτρήρια και αιθούσες δημόσιας ζωής. Δεν έχουν πλήρως ανασκαφεί ακόμη, αλλά τα τμήματα που σώζονται δείχνουν εντυπωσιακή κατασκευή.

Χριστιανική Κληρονομιά

Η Γόρτυνα υπήρξε από τα πρώτα χρόνια του χριστιανισμού σε κεντρικό χριστιανικό κέντρο της Κρήτης και ολόκληρης της ανατολικής Μεσογείου.

Απόστολος Τίτος

Ο Απόστολος Τίτος, μαθητής και στενός συνεργάτης του Αποστόλου Παύλου, ήρθε στην Κρήτη περίπου το 63 μ.Χ. και εγκαταστάθηκε στη Γόρτυνα ως πρώτος επίσκοπος Κρήτης. Εκείθεν ξεκίνησε την εβαγγελιστική δράση σε όλο το νησί, και η Γόρτυνα παρέμεινε έδρα επισκοπής Γόρτυνας–Κρήτης για αιώνες. Μνήμη του τιμάται στις 25 Αυγούστου.

Βασιλική του Αγίου Τίτου (6ος–7ος αι.μ.Χ.)

Ανεγερμένη στη θέση όπου λέγεται ότι ο Απόστολος τελευτήθηκε, η Βασιλική του Αγίου Τίτου αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα εβαγγελισμού στη βυζαντινή Ανατολή. Ο σεισμός του 670 μ.Χ. την κατέστρεψε εν μέρει. Σήμερα διακρίνονται τα ερείπιά της και η αρχιτεκτονική της επιβλήτει στους επισκέπτες.

Μεγάλη Βασιλική (6ος αι.μ.Χ.)

Μια από τις μεγαλύτερες παλαιοχριστιανικές βασιλικές της Κρήτης, με τρίκλιτο σχέδιο και εκτεταμένη προνάου. Σβήστηκε από τον σεισμό του 670 μ.Χ. και η πόλη δεν ανακάμφθηκε ποτέ. Τα ερείπια της βρίσκονται στην περιοχή του αρχαιολογικού χώρου.

Αγιοι Δέκα — 10 Μάρτυρες της Γόρτυνας

Γύρω στο 250 μ.Χ., υπό τον Διοκλητιανό διωγμό, δέκα χριστιανοί μαρτύρες εκτελέστηκαν στη Γόρτυνα. Η μνήμη τους έδωσε το όνομά του σημερινού οικισμού Αγιοι Δέκα, αμέσως έξω από τον αρχαιολογικό χώρο. Εκεί βρίσκεται σήμερα η ιστορική βασιλική του Αγίου Δεκάρχου (13ος αι.μ.Χ.) που τιμά τη μνήμη τους.

Ανασκαφές & Ταυτότητα του Χώρου

Ιστορία των Ανασκαφών

Οι συστηματικές ανασκαφές ξεκίνησαν όταν το 1884 οΙταλός αρχαιολόγος Federico Halbherr και ο Κρητικός λόγιος Επαμεινώνδας Ξανθουδίδης ανακάλυψαν την Επιγραφή του Νόμου. Κατόπιν από την եυρεση αυτή, το 1898, ξεκίνησαν οι συστηματικές ανασκαφές υπό την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών (SAIA) — οργανισμός που συνεχίζει να ανασκάπτει στη Γόρτυνα έως σήμερα. Είναι ένας από τους πιο μακροχρόνιους αρχαιολογικούς δεσμούς στην Κρήτη.

Ο Μύθος του Διός και της Ευρώπης

Η Γόρτυνα συνδέεται με έναν από τους πιο γνωστούς μύθους της αρχαιότητας. Εδώ ο Δίας συνάντησε την όμορφη Ευρώπη — την ηγεμόνευσε, την έφερε στην Κρήτη, και από την ένωσή τους γεννήθηκαν ο Μίνωας, ο Ραδάμανθυς και ο Σαρπηδόνας — οι θρυλικοί βασιλείς της Μινωικής Κρήτης. Σύμβολο αυτής της μυθολογικής ενώσης είναι η αιώνια χλωρη πλάτανος που λέγεται ότι βρίσκεται ακόμη στο χώρο. Ο πλάτανος αυτός είναι αειθαλής — σπάνιο φυτό στην Ελλάδα και εξαιρετικός καθώς τα φύλλα του δεν πέφτουν το χειμώνα — μία ζωντανή αναφορά στη μυθολογική σύνδεση με την αθανασία.

Τι κάνει μοναδικό τον χώρο

Η Γόρτυνα δεν είναι απλώς αρχαιολογικός χώρος: είναι η μόνη τοποθεσία στην Κρήτη όπου μύθος, ιστορία και αρχαιολογία συναντώνται σε ένα ενιαίο στρώμα: ο μύθος της Ευρώπης γεννήθηκε εδώ, η ιστορία θεμελιώθηκε εδώ με την νομοθεσία, και η πίστη διασφαλίστηκε εδώ με το αίμα των μαρτύρων.

Αποστάσεις